ĐÌNH YÊN MỸ - DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HOÁ TIÊU BIỂU CỦA XÃ GIA LÂM

1. Tổng quan di tích đình Yên Mỹ

Đình Yên Mỹ nằm ngay giữa thôn Yên Mỹ, một làng cổ thuộc xã Dương Quang, huyện Gia Lâm – vùng đất có bề dày lịch sử lâu đời ở phía Đông Bắc Thủ đô Hà Nội. Với vị trí trung tâm làng, đình Yên Mỹ từ lâu đã trở thành điểm hội tụ của đời sống tinh thần cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội và sinh hoạt chung của dân làng.

Tên gọi đình Yên Mỹ được đặt theo tên địa danh làng. Ngoài ra, đình còn được nhân dân quen gọi là đình làng Đầu, theo tên Nôm cổ của làng. Cách gọi này phản ánh dấu ấn lịch sử lâu dài của làng Yên Mỹ trong tiến trình hình thành các làng xã truyền thống vùng châu thổ sông Hồng.

Theo các nguồn tư liệu hiện còn và truyền khẩu trong dân gian, đình Yên Mỹ thờ Quảng Độ Đại Vương làm thành hoàng làng. Đây là vị thần có nhiều công lao và ân đức đối với nhân dân địa phương, được tôn vinh qua nhiều thế hệ. Sự tích về Quảng Độ Đại Vương mang đậm màu sắc huyền thoại nhưng phản ánh rõ nét quan niệm tín ngưỡng dân gian của người Việt, trong đó sự nghiệp giúp dân, bảo vệ làng xóm và truyền bá tri thức luôn được đặt lên hàng đầu.

Theo truyền tích, Quảng Độ Đại Vương sinh ngày 13 tháng Ba năm Nhâm Dần, hóa ngày 12 tháng Mười. Ngài là người có công dạy dân văn tự, lễ nghĩa, được triều Hán phong tước Liệt Hầu công. Trong quá trình đi lại và truyền dạy, ngài đến trại Thuần Khang (tức thôn Yên Mỹ ngày nay), nhận thấy đây là vùng đất có địa thế đẹp, sơn thủy hữu tình, nên đã ở lại mở trường dạy học cho dân trong vòng một năm.

Khi giặc làm loạn, triều đình phong ngài làm Bản Châu Thái Thú để đi dẹp giặc. Ngài đã chọn 35 trai tráng khỏe mạnh, có chí khí tại trại Thuần Khang làm gia thần thủ túc, viết hịch truyền đi các quận, phủ. Chỉ trong một ngày, quân phản loạn đã phải rút lui. Sau chiến thắng, ngài trở về bản trại, khao quân, tế trời đất, bái yết thành hoàng và dạy dân lấy đức làm trọng. Cảm phục trước công lao và nhân cách của ngài, dân làng xin dựng đình ngay tại nơi ngài từng dạy học để thờ phụng.

Sau khi hóa, Quảng Độ Đại Vương được triều đình ban sắc phong là phúc thần, cho phép nhân dân lập miếu, lập đình thờ phụng. Trải qua các triều đại phong kiến, thần đều được ban tặng nhiều sắc phong nhằm ghi nhận công lao, khẳng định vị trí quan trọng của thần trong đời sống tín ngưỡng của nhân dân.

Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng truyền thống, đình Yên Mỹ còn gắn liền với lịch sử cách mạng địa phương. Năm 1941, cán bộ Việt Minh Nguyễn Đức Quỳ đã tổ chức buổi nói chuyện tại đình làng Yên Mỹ để tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng tới đông đảo quần chúng nhân dân, góp phần thúc đẩy phong trào yêu nước tại địa phương.

2. Không gian di tích đình Yên Mỹ

Đình Yên Mỹ quay mặt về hướng nam, theo quan niệm xưa: "Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ, hướng minh nhi trì", ý tứ là bậc thánh nhân quay mặt về phía nam nghe việc thiên hạ và hướng về chỗ sáng mà trị nước. Điều này cho thấy hướng của đình quay về phía nam với ý nghĩa thể hiện sự tôn nghiêm và quyền uy của thành hoàng làng.

Theo lời kể của các bậc cao niên và những tư liệu còn lưu giữ, trước kia đình Yên Mỹ có quy mô khá lớn, gồm nhiều hạng mục kiến trúc khác nhau, tạo thành một tổng thể kiến trúc khép kín theo kiểu chữ "công" – một kiểu bố cục phổ biến trong kiến trúc đình làng cổ ở Bắc Bộ. Tổng thể này bao gồm: tam quan, sân đình Thượng, đình Hạ và tòa ống muống nối giữa đình Thượng và đình Hạ.

Không gian đình xưa không chỉ phục vụ cho việc thờ cúng thành hoàng làng mà còn là nơi diễn ra các cuộc họp làng, bàn việc chung, tổ chức lễ hội, các trò diễn dân gian và các hoạt động xã hội khác. Đình vì thế vừa mang tính thiêng liêng, vừa mang tính cộng đồng sâu sắc.

Trong thời kỳ chiến tranh, đặc biệt là những năm kháng chiến chống thực dân và đế quốc, đình Yên Mỹ đã bị đốt phá, nhiều hạng mục kiến trúc bị hư hỏng nặng hoặc mất hoàn toàn. Đình Hạ không còn tồn tại, nhiều công trình phụ trợ cũng bị phá hủy.

Không gian di tích hiện nay nằm trên một trục dọc, gồm các công trình chính như: nghi môn - phương đình - đại bái - hậu cung.

Nghi môn được xây theo lối trụ biểu, gồm 2 cột to và 2 cột nhỏ, 2 cột to ở bên trong được xây to và cao, trên đỉnh đắp hình phượng chầu quay ra tứ phía, ở dưới trổ ô lồng đèn, bên trong đắp đồ án tứ linh (long, ly, quy, phụng). Hai cột trụ ở hai bên nhỏ hơn, đắp hình nghê chầu vào giữa, ở dưới trổ ô lòng đèn để trơn không đắp hoa văn. Các trụ biểu được kết nối với nhau bằng một đoạn tường ngắn và hai chiếc cổng nhỏ, trên tường đắp đôi voi chầu, bên trái đắp hình rồng bay, bên phải đắp hình hổ phục.

Đi qua nghi môn là khoảng sân gạch rộng được lát gạch đỏ kiểu bát, giữa trục thần đạo được lát đá xanh, đây là nơi diễn ra các hoạt động lễ hội, tế lễ và sinh hoạt cộng đồng.

Án ngữ trước mặt đại bái là phương đình được xây theo lối hai tầng tám mái, trên mái được lợp bằng loại ngói mũi hài. Phương đình được xây trên một bình đồ vuông, các gian giữa được để trống làm lối đi vào, hai bên, xung quanh được đắp đồ án chữ thọ theo kiểu triện văn, hai bên và phía trước được đặt các đôi rồng đá.

3. Nghệ thuật kiến trúc đình Yên Mỹ

Kiến trúc đình Yên Mỹ hiện nay là kết quả của nhiều lần trùng tu, sửa chữa, đáng chú ý nhất là các đợt trùng tu vào các năm 1995, 1996, 1999 và 2021. Những lần trùng tu này nhằm khôi phục lại không gian thờ tự sau chiến tranh, đồng thời kế thừa các yếu tố kiến trúc truyền thống của đình làng Bắc Bộ.

Đình Yên Mỹ được xây theo kiểu kiến trúc truyền thống Việt Nam vùng Đồng bằng Bắc Bộ, đình có kết cấu hình chữ Đinh (丁) gồm tòa đại bái và hậu cung.

Tòa đại bái có cấu trúc bốn mái, ba gian hai chái đặc trưng, trên nóc mái đắp hình con kìm ở hai bên, ở giữa là hình tượng lưỡng long chầu nhật, phía góc mái đắp hình các con giống đặc trưng phong cách mỹ thuật cổ.

Bộ vì nóc ở gian giữa có kết cấu chồng rường, vì nách phía trước kết cấu theo kiểu cốn chồng kết hợp với bẩy hiên, trên thân cốn được chạm khắc đồ án tứ linh, vì nách phía sau kết cấu theo kiểu chồng rường nửa giá chiêng. Bộ vì nóc của hai gian hai bên cũng có kết cấu chồng rường, tuy nhiên phần vì nách ở phía trước và phía sau đều chỉ dùng kẻ chạy từ cột cái xuống cột hiên. Phần đốc mái có kết cấu theo kiểu vì kèo cọc báng đơn giản, các kết cấu phần đa được đào trơn đóng bén, tạo cho di tích một cảm giác nhẹ nhàng, đơn giản.

Hậu cung rộng một gian, được nối với đại đình để tạo ra một tổng thể công trình thống nhất. Đây là nơi trang nghiêm nhất của toàn bộ hệ thống di tích, là nơi đặt ngai thờ bài vị của thành hoàng làng, hậu cung thường chỉ mở một vài dịp nhất định trong năm và cũng chỉ có những người có phận sự mới được vào bên trong hậu cung để bao sái, hương hỏa,...

Dù nhiều chi tiết chạm khắc cổ đã bị mất mát do chiến tranh và thời gian, nhưng tổng thể kiến trúc đình Yên Mỹ vẫn phản ánh tư duy thẩm mỹ dân gian, thể hiện sự giản dị, bền vững và hài hòa giữa công trình kiến trúc với cảnh quan xung quanh.

4. Hệ thống hiện vật tại đình Yên Mỹ

Hiện nay trong di tích còn bảo lưu được nhiều mảng chạm khắc đẹp mang những nét đặc trưng của phong cách kiến trúc thời Nguyễn. Bộ di vật đa dạng, phong phú, gồm nhiều chủng loại như: cửa võng, hoành phi, câu đối, ngai thờ, hương án, đỉnh đồng, đôi hạc gỗ,... mang đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc truyền thống. Hằng năm, đến ngày 13 tháng 3 âm lịch, dân làng Yên Mỹ tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao, ân đức của vị Thành hoàng làng.

5. Giá trị lịch sử – văn hóa – nghệ thuật của đình Yên Mỹ

Đình Yên Mỹ là một di tích tiêu biểu, kết tinh nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc của làng xã truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời phản ánh sinh động tiến trình lịch sử của cộng đồng cư dân địa phương qua nhiều thời kỳ.

Về giá trị lịch sử, đình Yên Mỹ gắn liền với sự tích và công lao của Quảng Độ Đại Vương – vị thành hoàng làng được nhân dân tôn thờ qua nhiều thế hệ. Hệ thống truyền thuyết, sắc phong và nghi lễ thờ phụng tại đình cho thấy vai trò quan trọng của thành hoàng trong đời sống tinh thần người Việt, đồng thời phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước phong kiến và làng xã truyền thống. Bên cạnh đó, đình Yên Mỹ còn là một "chứng nhân lịch sử" của thời kỳ cận – hiện đại, đặc biệt trong phong trào cách mạng trước Cách mạng Tháng Tám, khi nơi đây từng là địa điểm tuyên truyền, vận động quần chúng tham gia cách mạng, góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.

Về giá trị văn hóa, đình Yên Mỹ là trung tâm sinh hoạt cộng đồng quan trọng của làng, nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, các cuộc họp làng và sinh hoạt chung của dân cư. Lễ hội đình Yên Mỹ được tổ chức hằng năm vào ngày 13 tháng 3 âm lịch không chỉ nhằm tưởng nhớ công lao của thành hoàng làng mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, củng cố tình làng nghĩa xóm, bảo lưu và truyền dạy các phong tục, tập quán, nghi lễ cổ truyền. Qua đó, đình góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa làng quê Việt Nam trong bối cảnh xã hội có nhiều biến đổi.

Về giá trị nghệ thuật – kiến trúc, đình Yên Mỹ mang những đặc trưng tiêu biểu của kiến trúc đình làng Bắc Bộ, thể hiện rõ qua bố cục mặt bằng, kết cấu kiến trúc hình chữ Đinh, hệ khung gỗ, bộ vì chồng rường, cũng như các đồ án trang trí truyền thống. Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu và không còn giữ được toàn bộ các chi tiết chạm khắc cổ, nhưng đình vẫn bảo lưu được tinh thần thẩm mỹ dân gian với lối trang trí hài hòa, mộc mạc, đề cao sự cân đối và tính biểu tượng. Hệ thống di vật như cửa võng, hoành phi, câu đối, ngai thờ, hương án, đỉnh đồng, hạc thờ… mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, góp phần làm phong phú thêm giá trị nghệ thuật của di tích.

Tổng hợp các giá trị trên, đình Yên Mỹ không chỉ là nơi thờ phụng linh thiêng của cộng đồng dân cư địa phương mà còn là một di sản văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử, tín ngưỡng, kiến trúc và đời sống văn hóa của làng xã truyền thống vùng châu thổ sông Hồng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích đình Yên Mỹ vì thế có ý nghĩa thiết thực trong công cuộc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.

Đình Yên Mỹ được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng di tích lịch sử kiến trúc vào năm 2007.

Bài & ảnh: Nguyễn An.,JSC