ĐÌNH DƯƠNG HÀ (ĐÌNH THÔN THƯỢNG) - DI TÍCH GẮN VỚI TRUYỀN THỐNG DỰNG NƯỚC VÀ GIỮ NƯỚC

1. Tổng quan về di tích đình Dương Hà

Di tích đình Dương Hà hay còn được gọi là đình thôn Thượng là một trong những công trình tiêu biểu của vùng đất Kinh Bắc xưa. Căn cứ vào nội dung trên những tấm văn bia được đặt tại sân đình, vùng đất này thời Hậu Lê thuộc về thôn Thượng, xã Hạ Dương, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, xứ Kinh Bắc (nay thuộc xã Phù Đổng, thành phố Hà Nội).

Đình Dương Hà thờ Hà Vĩ Uyên làm thành hoàng. Ông vốn là danh tướng của Hai Bà Trưng trong tín ngưỡng thờ thành hoàng làng. Theo Thần tích và truyền thuyết địa phương cho biết: Sau trận chiến đấu quyết liệt với quân Mã Viện ở Lãng Bạc, theo lệnh của Trưng Nữ Vương, Hà Vĩ Uyên lui quân về doanh trại tại Dương Hà để củng cố lực lượng, sau đó ông đã hoá ở đây. Nghe tin ấy, Trưng Vương đã ra chiếu cho dân làng Dương Hà sửa sang đền, chùa để được phụng thờ mãi mãi. Đến năm 968, vua Đinh Tiên Hoàng sau khi dẹp loạn 12 sứ quân đã xuống chiếu cho làng Dương Hà làm lại đình phụng thờ và phong sắc: "Nhất phong Hà Uyên tín quốc đại vương".

2. Không gian di tích đình Dương Hà

Đình Dương Hà là ngôi đình bề thế, nằm ở khu đất cao phía tây của thôn Thượng. Ngoài công trình chính đình Dương Hà (đình thôn Thượng) còn có các công trình phụ khác như: Tam quan, hồ bán nguyệt, sân đình và hai dãy nhà giải vũ.

Trước mặt đình là một hồ nước với ý nghĩa tụ thuỷ, hồ nước ở dưới thấp là âm, đình ở trên cao là dương, âm và dương kết hợp lại với ý nghĩa sự cầu mong hạnh phúc phồn vinh, trường tồn cho con cháu.

Đi qua hồ nước là cổng nghi môn xây theo lối trụ biểu với tiết diện vuông, gồm hai trụ to ở giữa và hai trụ nhỏ ở hai bên, hai trụ biểu ở giữa to và cao hơn hai cột ở hai bên, trên đỉnh đắp hình tượng phượng chầu quay ra tứ phía, ở dưới ô lồng đèn đắp hình tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), hai trụ biểu ở hai bên thấp và nhỏ hơn, đắp hình nghê chầu quay đầu vào giữa.

Bước qua nghi môn là khoảng sân đình rộng lớn, ở giữa trục thần đạo nối tới đại đình được lát đá xanh Thanh Hóa, hai bên sân còn lại được lát gạch đỏ Bát Tràng. Hai dãy nhà tả hữu mạc được xây đơn giản, đầu hồi bít đốc, mái lợp ngói vảy, ở hai bên hông đục hình chữ thọ triện. Ngoài các công trình chính kể trên, di tích còn có các công trình phụ khác như nhà bia, khu phụ trợ, am hoá vàng,...nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá tâm linh của dân làng nói riêng và du khách thập phương nói chung.

3. Nghệ thuật kiến trúc đình Dương Hà

Mặt bằng di tích đình Dương Hà có kết cấu hình chữ Đinh (丁) với toà đại bái rộng ba gian hai chái và tòa hậu cung rộng ba gian. Căn cứ vào hệ thống hiện vật cũng như phong cách kiến trúc của di tích, đình Dương Hà được xây dựng vào khoảng giai đoạn TK XVII - XVIII.

Đình Dương Hà hiện nay được xây tường quây 4 mặt, bờ nóc đắp dải dạng chữ công, chạy suốt chiều dài bờ nóc được đắp hình tượng lưỡng long chầu nhật, hai bên nóc mái đắp hình con kìm đuôi cuộn. Bộ khung trong đình với hai thức vì, mỗi thức gồm 4 hàng cột lim to có đường kính khoảng 60cm, kiểu "thượng kèo cầu hạ chồng giường" và "thượng kẻ hạ bẩy". Trên từng chi tiết của bộ khung chịu lực đều được trau chuốt, chạm khắc làm tăng thêm vẻ đẹp của kiến trúc.

Toà đại bái đình Dương Hà rộng ba gian hai chái, các bộ vì nóc kết cấu theo kiểu vì kèo cọc báng, ở dưới là những đầu dư chạm hình rồng. Tiếp đến là hệ thống các bộ vì nách được cấu tạo theo lối chồng rường kết hợp giá chiêng, bên trên các con rường, trụ trốn được chạm khắc hình rồng chầu, sư tử với lối chạm đao mác đặc trưng phong cách mỹ thuật giai đoạn thời Lê Trung Hưng. Hai bên chái kết cấu đơn giản với một thanh kẻ chạy từ cột cái xuống cột quân.

Trên 2 thanh câu đầu tại toà đại đình được khắc dòng chữ Hán, nói về việc ông Chu Lộc Hầu cùng vợ là bà Phùng thị, cúng vào đình một trăm quan tiền cùng với 5 thanh gỗ lim dùng để trùng tu, kiến thiết đình.

Hậu cung đình rộng ba gian, bộ vì nóc kết cấu theo lối chồng rường giá chiêng (riêng vì nóc ở sát trong cùng hậu cung được cấu tạo theo lối vì kèo cọc báng), bộ vì nách hai bên kết cấu theo lối chồng rường, các cột gỗ ở trong hậu cung phần đa được bào trơn, đóng bén. Gian trong cùng là một căn gác lửng được quây ván gỗ, đây chính là nơi đặt bài của Hà Vĩ Uyên (vị thành hoàng làng Dương Hà).

4. Hệ thống hiện vật đình Dương Hà

Tuy đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo nhưng đình Dương Hà vẫn còn giữ được nhiều các hiện vật giá trị.

Đầu tiên là các tấm văn bia có niên đại vào TK XVII. Trong đó có hai tấm bia hai mặt, một tấm bia bốn mặt, bên trên mái bia được tạo hình bát hương. Ngoài ra còn có một tấm bia có niên đại vào năm Chính Hoà thứ 20 (1704) được đặt trong nhà bia riêng, mái được lợp đá xanh, xung quanh quây gạch kín. Bia ghi chép việc ông Chu Lộc Hầu Lâm Đắc Hỉ cùng quan viên lớn bé trong làng đứng ra hưng công, tu bổ đình làng.

Đình có một hệ thống hiện vật bằng gỗ đồ sộ, trong đó có thể kể tới các mảng chạm, đầu dư, phù điêu, tượng gỗ,...có niên đại vào TK XVII - XVIII. Tiêu biểu nhất có lẽ là bộ cửa võng với kỉ thuật chạm tinh xảo, hay như cặp câu đối được chạm khắc hết sức tinh vi, hiện nay trên cả nước còn khá ít có hình thức hiện vật tương tự như vậy.

Ngoài các hiện vật bằng đá và gỗ, đình Dương Hà còn lưu giữ được 19 đạo sắc phong (theo lời các cụ cao niên trong làng, đình nguyên bản có 25 đạo sắc phong, tuy nhiên trải qua nhiều yếu tố khách quan, hiện nay chỉ còn 19 đạo). Các đạo sắc phong trải dài từ thời Lê - Cảnh Hưng cho đến thời Nguyễn - Khải Định, những yếu tố kể trên thể hiện sự quan tâm của triều đình phong kiến đương thời, cũng như sự quan trọng của di tích và thành hoàng làng đối với đời sống của nhân dân.

Về nghệ thuật chạm khắc, đình Dương Hà còn bảo lưu khá nguyên vẹn nhiều mảng chạm khắc bên trong công trình, tiêu biểu nhất là 4 bức cốn giường trên hai bộ vì gian giữa của đình, bốn bức cốn này được chạm khắc tỉ mỉ các đồ án rồng đao mác, cảnh người đấu vật với các loài thú trông hết sức sinh động, thể hiện rõ phong cách nghệ thuật thời Lê Trung Hưng.

5. Giá trị lịch sử - văn hoá - nghệ thuật đình Dương Hà

Theo các tư liệu cổ, đình Dương Hà có khởi nguồn từ rất xa xưa. Lúc đầu nó là ngôi đền thờ ghi công những vị anh hùng có công với nước, đến thế kỷ XVI, ngôi đình Dương Hà được xây dựng trên nền đất cũ của di tích để thờ Hà Vĩ Uyên - danh tướng của Hai Bà Trưng trong tín ngưỡng thờ Thần hoàng làng.

Đình Dương Hà là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân địa phương với lễ hội truyền thống diễn ra hàng năm, thường vào từ 9 đến 12 tháng 2 âm lịch, thu hút đông đảo người dân tham gia các nghi lễ tế thần và các hoạt động văn hoá dân gian. Lễ hội đình không chỉ mang tính tín ngưỡng mà còn là cơ hội để gìn giữ các phong tục, trò chơi dân gian truyền thống (như rước kiệu, biểu diễn nghệ thuật, trò chơi dân gian…) góp phần bảo tồn văn hoá làng xã.

Trong bối cảnh đô thị hoá diễn ra ngày càng mạnh mẽ, vùng đất Phù Đổng nói chung và hệ thống di tích trên địa bàn, đặc biệt là đình Dương Hà, đang phải đối mặt với nhiều tác động tiêu cực. Trước thực trạng đó, đình Dương Hà đã được các cấp chính quyền và ngành văn hoá Hà Nội quan tâm xây dựng dự án trùng tu, tôn tạo tổng thể. Những hoạt động này nhằm từng bước bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị lịch sử – văn hoá vốn có của di tích, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống và nâng cao nhận thức cộng đồng về bề dày lịch sử của vùng quê ngoại thành Hà Nội.

Với những yếu tố kể trên, đình Dương Hà được bộ Văn hoá - Thông tin cấp bằng di tích lịch sử - văn hoá vào năm 1986.

Bài & ảnh: Nguyễn An.,JSC